Α) Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΑΣ
Δεκαπενταύγουστος!
Τὸ Πάσχα
τοῦ
Καλοκαιριοῦ. Ἡ μεγάλη θεομητορικὴ γιορτὴ τοῦ Αὐγούστου,
ἡ
Κοίμηση τῆς Θεοτόκου, συγκλονίζει κάθε πιστὴ ψυχή.
Ἤδη ἀπὸ τὴν
πρώτη του μηνὸς στὶς ἐκκλησίες ψάλλονται καθημερινὰ οἱ
Παρακλήσεις - ἐναλλὰξ ἡ Μικρὴ καὶ ἡ Μεγάλη. Οἱ πιστοὶ προετοιμάζονται -νηστεύουν, ἐξομολογοῦνται,
κοινωνοῦν- γιὰ νὰ
γιορτάσουν ἀληθινὰ τὸ μεγάλο πανηγύρι.
Μητέρα
τῆς Ζωῆς ἡ
Παναγία μεθίσταται πρὸς τὴν ὄντως Ζωή, τὸν Υἱὸ καὶ Θεό
Της. Ἡ
παράδοση τῆς Ἐκκλησίας ἀναφέρεται στὴν Μετάστασή Της. Χάρη σ᾿ αὐτὴν τὸ ἄχραντο
σῶμα τῆς Νέας
Εὔας, τῆς
γυναίκας ποὺ γέννησε τὸν φθορέα τῆς φθορᾶς, δὲ
γεύεται τῆς φθορᾶς τὴ δύναμη. «Ἡ πηγὴ τῆς ζωῆς ἐν
μνημείῳ
τίθεται», ὅμως «κλίμαξ πρὸς οὐρανὸν ὁ τάφος
γίνεται».
Σὲ ἄλλο ἄρθρο
τοῦ
περιοδικοῦ μας, πέρυσι, ἀναφερθήκαμε στὰ
γεγονότα τῆς παράδοσης γύρω ἀπὸ τὴν
Κοίμηση τῆς Παναγίας μας. Σήμερα θὰ δοῦμε τὴν
περιγραφὴ-ἑρμηνεία τῆς Βυζαντινῆς εἰκόνας
τῆς
Κοιμήσεώς της καὶ κάποια κείμενα σχετικά.
Ἡ ἁγία εἰκόνα τῆς
Κοιμήσεως τῆς Θεοτόκου εἶναι πολυπρόσωπη. Δυὸ ὅμως
πρόσωπα ξεχωρίζουν στὴν ὅλη παράσταση: Ὁ Χριστὸς καὶ ἡ
Παναγία. Ὁ Χριστός μας μὲ τὸ ἡγεμονικό
Του παράστημα ποὺ κρατεῖ τὴν ψυχὴ τῆς Παναγίας Μητέρας Του, βρέφος φασκιωμένο, καὶ τὸ
λιπόσαρκο σκήνωμα τῆς Παναγίας.
«Στὴν εἰκόνα
δεσπόζει τὸ νεκρικὸ κρεβάτι, στολισμένο μὲ
πλούσια ποδέα, ὅπου ἀναπαύεται ἡ Παναγία μὲ τὰ χέρια
σταυρωμένα. Μπροστὰ στερεωμένο σὲ ἕνα ἁπλὸ
κηροπήγιο καίει ἕνα χοντρὸ κερί. Πίσω ἀπὸ τὸ
νεκρικὸ
κρεβάτι καὶ στὴ μέση ἀκριβῶς στέκει ὁ Χριστὸς μὲ τὸ σῶμα σὲ
περίεργη στροφὴ πρὸς τὰ δεξιά, πρὸς τὴν κεφαλὴ τῆς
Μητέρας Του. Στὰ χέρια Του ἁπλωμένα στὴν ἴδια
κατεύθυνση, κρατεῖ τὴν ψυχή της, ποὺ ἔχει τὴ μορφὴ
φασκιωμένου μωροῦ μὲ τὰ χέρια σταυρωμένα. Τὸν τριγυρίζει δόξα. Μέσα σ᾿ αὐτὴν εἶναι
ζωγραφισμένοι στὴν κορυφὴ ἕνα ἑξαπτέρυγο
καὶ σὲ
μονοχρωμία τέσσερεις ἄγγελοι ποὺ πλαισιώνουν τὸ Χριστὸ μὲ
χειρονομίες καὶ ἔκφραση λύπης στὰ πρόσωπά τους... Πάνω ἀκριβῶς ἀπὸ τὸ Χριστὸ στὴν
κορυφὴ τοῦ τόξου
τῆς εἰκόνας ἔχουν ἀνοίξει
οἱ πύλες
τοῦ οὐρανοῦ καὶ
φαίνονται δυὸ ἄγγελοι, πάλι σὲ μονοχρωμία, νὰ
σκύβουν μὲ σκεπασμένα χέρια γιὰ νὰ
πάρουν μὲ τὴ σειρὰ τοὺς τὴν ψυχή της. Στὴν κεφαλὴ καὶ στὰ πόδια
τοῦ
νεκρικοῦ
κρεβατιοῦ εἶναι μαζεμένοι οἱ δώδεκα ἀπόστολοι
μὲ ἐκφράσεις,
στάσεις καὶ χειρονομίες ποὺ δείχνουν βαθειὰ λύπη.
Ὁ
Πέτρος θυμιατίζει στὴν κεφαλὴ τῆς Παναγίας, ὁ δὲ Ἀπόστολος
Παῦλος καὶ ὁ
Θεολόγος Ἰωάννης σκύβουν στὰ πόδια της καὶ τὴν ἀσπάζονται.
Πιὸ πίσω
εἶναι
τρεῖς ἱεράρχες
μὲ ἀνοιχτὰ
βιβλία καὶ στὰ ἀριστερά, στὸ βάθος, θρηνοῦν τρεῖς γυναῖκες. Τὴ
σύνθεση κλείνουν στὸ βάθος, πίσω ἀπὸ τὶς ὁμάδες
τῶν
μαθητῶν, δυὸ
συμβατικὰ ἀρχαιόπρεπα κτήρια. Ἀνάμεσα σ᾿ αὐτὰ
διαβάζεται ἡ ἐπιγραφὴ Η ΚΟΙΜΗΣΙΣ ΤΗΣ Θ(ΕΟ)ΤΟΚΟΥ» (Ἀ. Καρακατσάνη). Οἱ
τέσσερεις (εἰκονίζονται οἱ τρεῖς) Ἱεράρχες
ποὺ
παραβρέθηκαν στὴν Κοίμηση, ἦταν: ὁ Ἰάκωβος
ὁ Ἀδελφόθεος,
ὁ Ἰερόθεος,
ὁ
Διονύσιος ὁ Ἀρεοπαγίτης καὶ ὁ
Τιμόθεος. Ὁ Ἰερόθεος δὲν εἰκονίζεται.
Σὲ
κάποιες εἰκόνες βλέπουμε στὴ δεξιὰ ἄκρη τοῦ
σπιτιοῦ τὸν Ἰωάννη
τὸ
Δαμασκηνὸ ποὺ βαστᾶ χαρτί (πάπυρο) μὲ τὰ ἑξῆς
λόγια: «Ἀξίως ὡς ἔμψυχόν σε οὐρανὸν ὑπεδέξαντο
οὐράνια
Πάναγνε θεία σκηνώματα καὶ παρέστηκας...» Καὶ στὰ ἀριστερὰ τὸν ἅγιο
Κοσμᾶ τὸν
ποιητὴ
κρατώντας ἄλλο χαρτὶ ποὺ λέει: «Γυναίκα σε θνητήν, ἄλλ᾿ ὑπερφυῶς καὶ
μητέρα Θεοῦ εἰδότες, πανάμωμε…»
Σ᾿ ὅλα τὰ
πρόσωπα διακρίνεται ἡ θλίψη, ἀνάμικτη ὅμως μὲ τὴ γλυκιὰ ἐλπίδα.
Εἶναι ἡ
«χαρμολύπην», τὸ «χαροποιὸν πένθος», γνώρισμα τῶν πιστῶν ποὺ ζοῦν μὲ τὴν
προσμονὴ τῆς ἀνάστασης.
Τοῦτο
βλέπουμε καὶ στὰ τροπάρια τῆς ἑορτῆς, ποὺ ἄλλοτε
τονίζουν τὸν τρόμο καὶ τὸ δέος τῶν Ἀποστόλων,
τοὺς ὁποίους
παρουσιάζουν νὰ δακρύζουν καὶ ἄλλοτε
τονίζουν τὴ χαρά τους, ποὺ τὴν ἐκδηλώνουν
μὲ ψαλμοὺς καὶ ὕμνους.
Παραθέτουμε δυὸ ἀποσπάσματα «Ὅτε ἡ μετάστασις τοῦ ἀχράντου
σου σκήνους ηὐτρεπίζετο, τότε οἱ Ἀπόστολοι
περικυκλοῦντες τὴν κλίνην τρόμω ἐώρων σε» (Στιχηρὸ ἰδιόμελο
ὄρθρου).
«...Καὶ τὸ
ζωαρχικὸν καὶ
θεοδόχον σου σῶμα κηδεύσαντες ἔχαιρον, πανύμνητε» (Δοξαστικὸ ἀποστίχων
Ἑσπερινοῦ).
Σὲ μερικὲς εἰκόνες
εἰκονίζονται
στὸν οὐρανὸ
σύννεφα, ποὺ μετέφεραν τοὺς ἀποστόλους
στὴν Ἱερουσαλήμ.
Σὲ πολλὲς εἰκόνες
τῆς
Κοίμησης ζωγραφίζεται καὶ τὸ ἐπεισόδιο τοῦ ἀγγέλου καὶ κόβει
μὲ τὸ ξίφος
του τὰ χέρια
τοῦ Ἰεφονία.
(Πρόκειται γιὰ ἐκεῖνο τὸν Ἑβραῖο ποὺ ἀποπειράθηκε νὰ ρίξει στὸ ἔδαφος
τὸ
λείψανο τῆς Θεοτόκου).
Β) ΥΜΝΟΛΟΓΙΑ, ΛΟΓΟΙ ΠΑΤΕΡΩΝ
Στὴν Ἐκκλησία
ὁ
θάνατος γίνεται πανηγύρι. Δὲν λέγεται θάνατος ἢ
τελευτή. Ἀποκαλεῖται «Κοίμηση». Δὲν ἐξαντλοῦνται τὰ πάντα
στὸ ἐδῶ καὶ τώρα.
Ὑπάρχει
τὸ ἐπέκεινα
τοῦ
τάφου: ἡ αἰώνια
ζωή. Ὁ
Χριστιανὸς πιστεύει ὅτι κοιμᾶται προσώρας, γιὰ νὰ
ξυπνήσει στὴν αἰωνιότητα. Ὁ θάνατος, μὲ τὴν Ἀνάσταση
τοῦ
Χριστοῦ,
γίνεται ἕνας μεγάλος ὕπνος. Αὐτὸ τὸ
πανηγύρι,τὴν ἐλπίδα τῆς αἰώνιας βασιλείας,τὴν ἀγάπη
μας στὴν
Παναγία Μητέρα ὅλων μας, θὰ δοῦμε καὶ μέσα ἀπὸ
κάποια κείμενα.
Ἡ ὑμνολογία
μᾶς ἀποκαλύπτει
μὲ τρόπο
ποιητικὸ τὶς ἀλήθειες
τῆς ὀρθόδοξης
θεολογίας γιὰ τὸ πρόσωπο τῆς Παναγίας. Οἱ ὕμνοι τῆς
μεγάλης γιορτῆς, ἀποδοσμένοι στὴ Νεοελληνικὴ ἀπὸ τὸν Φώτη
Κόντογλου, ψέλνουν τὴν Κυρία τῶν Ἀγγέλων, ὡς ἑξῆς:
«Στὴν
γέννα σου τὴν παρθενία ἐφύλαξες, στὴν κοίμησή σου τὸν
κόσμο δὲν τὸν ἄφησες,
Θεοτόκε. Μίσεψες στὴ ζωή, γιατὶ εἶσαι μητέρα τῆς ζωῆς καὶ
λυτρώνεις μὲ τὶς πρεσβεῖες σου τὶς ψυχές μας ἀπὸ τὸν
θάνατο». (ἀπολυτίκιο Κοιμήσεως)
«Νικηθήκανε
τῆς
φύσης οἱ νόμοι
σὲ σένα,
Παρθένε ἄχραντε. Γιατί σὲ σένα παρθενεύει ἡ
γέννα, καὶ μὲ τὴ ζωὴ σμίγει ὁ θάνατος. Ἐσὺ ποὺ ἀπόμεινες
μετὰ τὴ γέννα
Παρθένος καὶ μετὰ θάνατο ζωντανή, σῶζε παντοτινά, Θεοτόκε, τὴν
κληρονομία σου». (καταβασία θ´ ᾠδῆς)
Τὴν
Παναγία Μητέρα μας ἂς ἑτοιμασθοῦμε κι ἐφέτος νὰ
τιμήσουμε καὶ νὰ δοξολογήσουμε στὴν πάσνσεπτη κοίμησή της μαζί
με ὅλους
τοὺς Ἁγίους,
τὶς Οὐράνιες
δυνάμεις, τοὺς Ἁγίους Ἀποστόλους καὶ κάθε πιστὴ ψυχὴ δεόμενοι
ἐκτενῶς μαζί
με τὸ μελωδὸ
Θεοφάνη:
«…μὴ ἐπιλάθου
(μὴ
ξεχάσεις), Δέσποινα, τῶν πιστῶς ἑορταζόντων, τὴν παναγίαν σου Κοίμησιν». Ἀμήν.(Δοξαστικὸ τῆς Λιτῆς της
Κοιμήσεως).
