Παραθέτουμε παρακάτω τα σύντομα προσόμοια του πλαγίου του τετάρτου, που υπάρχουν στο ειρμολόγιο , ενώ τα καθίσματα που παίζουν ρόλο προσόμοιου όπως για παράδειγμα το ''την σοφίαν και λόγον..." θα το βρείτε στις αναρτήσεις των αναστάσιμων όλων των ήχων και εν προκειμένω του πλαγίου του τετάρτου, ... ΕΔΩ...
Ο έκτος κατά την τάξη των ήχων είναι ο πλάγιος του δευτέρου (πλβ΄), είναι
πιθανότατα παρεμφερής προς τον Υπολύδιον τρόπο τον αρχαίων.Ανήκει στο χρωματικό γένος όπως και ο κύριός του ο
δεύτερος, αλλά λόγω των διαφορών τους κυρίως στα διαστήματα της κλίμακας, τους
ξεχωρίζουμε σε μαλακό χρωματικό (…β΄ ήχος), και σκληρό χρωματικό( πλβ΄).
Βάση: Ο πλβ΄ στα
στιχηραρικά και παπαδικά μέλη έχει βάση τον Πα, ενώ στα ειρμολογικά έχει
βάση τον Βου ή τον Δι .
Κλίμακα: Χρησιμοποιεί την σκληρή χρωματική κλίμακα των
6-20-4 μορίων διαζευγμένη με ένα μείζονα Δι-Κε τόνο 12 μορίων στα παπαδικά και
στιχηραρικά χρησιμοποιεί μικτή κλίμακα, δηλαδή, το βαρύ τετράχορδο (Πα έως Δι)
χρωματικό, ενώ το οξύ (Δι-Πα΄) διατονικό και συνήθως με γραμμές Άγια (κυρίου
τετάρτου). Το ειρμολογικό μέλος χρησιμοποιεί την κλίμακα του Β΄ήχου ( μαλακού
χρώματος εκ του Βου ή Δι), διαφέροντας φυσικά στην πορεία του μέλους και στις
καταλήξεις από τον δεύτερο.
Ήχος πλβ΄σκληρός χρωματικός
Δεσπόζοντες φθόγγοι: Στα στιχηραρικά-παπαδικά δεσπόζουν οι
Πα-Δι-Κε-Πα΄, ενώ στα ειρμολογικά ο Βου και Δι.
Καταλήξεις: και πάλι θα ξεχωρίσουμε τα στιχηραρικά- παπαδικά
από τα ειρμολογικά , και θα πούμε πως στα μεν πρώτα γίνονται ατελείς καταλήξεις
στους Δι,Κε, εντελείς και τελικές στον Πα και τελικές προς παύση στον Δι, ενώ
στα ειρμολογικά ατελείς στον Δι , εντελείς και τελικές στον Βου,και τελικές
προς παύση στους Δι,Βου.
Απηχήματα: Έχει για τα στιχηραρικά-παπαδικά το νεχεαννές
όπου απηχεί όλο το βαρύ 4χορδο ξεκινώντας από την βάση και καταλήγοντας πάλι σε
αυτή, ενώ για τον 4φωνο ειρμολογικό είναι το ίδιο μόνο που καταλήγει στον
Κε..(… στη 4φωνία , από τον πλάγιο στον κύριο γιατί είπαμε πως τα ειρμολογικά
ψάλλονται σε δεύτερο ήχο).
Έλξεις : Δεν μπορούμε να πούμε ότι υπάρχουν ιδιαίτερες
έλξεις στον πλβ΄, η κλίμακά του είναι ήδη
στα όρια της με τα διαστήμα τα των 6-20-4—12—6 -20-4 , μια παρατήρηση
μόνο , κατά την κατάβαση της κλίμακας το 6αρι,
Βου-Πα, μπορεί να γίνει 4αρι και να γίνει 6αρι το Δι-Γα…( εκ της
προφορικής παραδόσεως).
Συστήματα: τα συστήματα που ακολουθεί ο πλ β΄ είναι το
οκτάχορδο, γι αυτό και έχει μεγαλύτερη έκταση από τον κύριό του τον δεύτερο, όταν
παραστεί ανάγκη αναβάσεως άνω του Πα΄, ή καταβάσεως κάτω του Πα (βάσης ) τότε
χρησιμοποιεί και τον τροχό (5χορδο σύστημα).
Το ήθος του πλ β΄: Μιλώντας για το ήθος εννοούμε του
στιχηραρικού πλ β΄ διότι εφόσον ο
ειρμολογικός ψάλλεται κατά τον δεύτερο
ήχο , θα έχει και το ανάλογο ήθος.
Έτσι μπορούμε να πούμε πως το ύφος του κλίνει προς το
συσταλτικό, κατανυκτικό, παθητικό, και πένθιμο, ενώ ο Χρύσανθος σημειώνει εκτός
από αυτά ότι ο ήχος αυτός αρμόζει σε άσματα, επικήδεια, αλλά και σε μελέτες
υψηλές και θείες.
Οι Ιαμβικοί στίχοι
της παρακλητικής μας τον περιγράφουν:
«Έκτος μελωδός, αλλ΄ υπέρπρωτος πέλεις,
Ο δεύτερος συ των μελών δευτερεύων .
Τας ηδονάς συ διπλοσυνθέτους φέρεις ,
Του δευτέρου πως δευτερεύων δευτέρως,
Σε τον μελιχρόν, τον γλυκύν, τον τέττιγα,
Τον εν πλαγίοις δεύτερον τις ου φιλεί;»
Δηλαδή:
Έκτος μελωδός είσαι στην σειρά των ήχων. Με αξία περισσότερη
και από πρώτος, μολονότι είσαι δεύτερος μεταξύ των πλαγίων, και έχεις
δευτερεύοντα μέλη επειδή κατάγεσαι από τον δεύτερο. Συ με τις πολλές και σύνθετες και διπλές μελωδίες σου, διπλή προξενείς και
την ευχαρίστηση, σε αυτούς που σε ακούνε ας έρχεσαι στη δεύτερη θέση κατά την
τάξη από τον δεύτερο. Εσένα τον ευχάριστο σα το μέλι, τον γλυκό που η μελωδία
του θυμίζει τον τέττιγα (τζίτζικα), τον δεύτερο μεταξύ των πλαγίων ποιος είναι
δυνατόν να μην αγαπά;
Οι πλάγιοι ήχοι βρίσκονται
τέσσερες φωνές κατά το βαρύ τετράχορδο από τη θέση που βρίσκονται οι κύριοί
τους.
Πρώτος στη σειρά των πλαγίων
ή παραγώγων ήχων βρίσκεται ο πλάγιος του πρώτου (πλα΄) ο οποίος πιθανότατα να
αντιστοιχεί στον υποδώριο τρόπο των αρχαίων. Βάση : Ο πλα΄ανήκει στο
διατονικό γένος και ως εκ τούτου χρησιμοποιεί τις διατονικές φθορές, η βάση του
όμως διαφέρει στα ειρμολογικά όπου είναι ο Κε με τα στιχηραρικά και παπαδικά
που βάση είναι ο Πα.
Κλίμακα : Χρησιμοποιεί την
διατονική κλίμακα εκ του Πα (10-8-12) διαζευγμένη με μείζονα τόνο (Δι-Κε=12).
Δεσπόζοντες φθόγγοι: Στα
στιχηραρικά και τα παπαδικά είναι ο Πα, Δι, Κε,ενώ στα ειρμολογικά είναι ο Κε,
Νη.
Έλξεις : Ο πλα΄ αγαπά να
δείχνει τον Ζω σε ύφεση, και δεν είναι λίγες οι
φορές που θα συναντήσουμε την
εναρμόνιο φθορά επί του Ζω…σε αυτή την περίπτωση βέβαια προκύπτει μικτή κλίμακα
(…αποτελούμενη δηλαδή από δύο ή και
περισσότερες κλίμακες και όχι αμιγώς την δική της..) Καταλήξεις : Στα στιχηραρικά
μέλη γίνονται ατελείς στους Δι, Κε, εντελείς στον Πα, και τελικές στους Δι και Πα.
Στα ειρμολογικά γίνονται ατελείς στον Νη, εντελείς και τελικές στον Κε. Στα
παπαδικά δε, γίνονται ατελείς στους Δι, Κε, εντελείς στους Δι, Πα, και τελικές
εις τον Πα. Οι οριστικές καταλήξεις ή οι καταλήξεις προς παύση γίνονται πάντα
στην Βάση του ήχου, δηλαδή στον Πα.
Συστήματα : Ο πλα΄ ακολουθεί
το οκτάχορδο σύστημα (διαπασών) συχνά όμως ιδίως στα ειρμολογικά μεταβαίνει και
αυτό όπως και ο κύριός του, ο πρώτος κατά τροχό, όταν επί του Κε τίθεται η διατονική φθορά του Πα οπότε τα διαστήματα γίνονται κατά το οξύ
αντί κε-ζω-νη΄-πα΄(10-8-12-10), σε πα-βου-γα-δι-κε (10-8-12-12). ιδού τρεις από τις βασικές κλίμακες του πλαγίου του πρώτου.
Το ήθος του πλα΄: ποικίλλει
ανάλογα με τα μέλη, άλλοτε έχει χαρακτήρα πανηγυρικό και χαρμόσυνο, και άλλοτε
παθητικό και θρηνώδη, ο Χρύσανθος από την Μάδυτο μας λέει: το ήθος του πλα΄ για
τα στιχηραρικά και τα παπαδικά κλίνει προς το…. φιλοίκτιρμων και θρηνώδες ενώ
για τα ειρμολογικά με σύντομη χρονική αγωγή, στο διεγερτικό και χορευτικό….
Οι Ιαμβικοί στίχοι της
Οκτωήχου:
Θρηνωδός ει συ και
φιλοικτίρμων άγαν,
Αλλ΄ εις τα πολλά και
χορεύεις ευρύθμως.
Ο μουσικό νους, όν εγνώρισε
τέχνη,
Τις ή παρεκκλίνουσα
κλίσις πλαγίων;
Πέμπτον σε τάξις, αλλά πρώτον
του μόνου,
Έχει σε και λέγει σε, πρώτε
των πλαγίων.
Δηλαδή:
Πολλά σου μέλη είναι θρηνώδει
ή εκφράζουν αισθήματα συμπαθείας, ενώ άλλα είναι πανηγυρικά , και σου θυμίζουν
χορό ρυθμικό.
Όποιος έχει μουσική αντίληψη
και γνωρίζει την τέχνη της μουσικής αυτός μπορεί να καταλάβει και να πει την
αξία τούτου του ήχου, ο οποίος παρεκκλίνει του Α΄ήχου και είναι ο πλάγιός του.
Είσαι ο πέμπτος κατά σειρά
ήχος στην τάξη σε έχει όμως και σε ονομάζει πρώτο μεταξύ των πλαγίων, επειδή
κατάγεσαι από τον Α΄ και μοναδικό μεταξύ
όλων των ήχων.
Απήχημα: Για απήχημα έχουμε τη φράση ανέανές ήτοι Πα-Γα-Βου-Παα.
Αλλά καλύτερα ζωντανά στο παρακάτω.
Παρακάτω παραλλαγή και μέλος από τα αναστάσιμα του ηχου...
Μια νέα εκπομπή με μέλη από τον όρθρο του πλδ΄ ήχου για τον οποίο είχαμε κάνει μια μικρή αναφορά σε προηγούμενη ανάρτησή μας , και είχαμε παρουσιάσει έναν μικρό θεωρητικό σκελετό του ήχου που σε συνδυασμό με την μελέτη και το άκουσμα να μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε αυτό το κεφάλαιο. Στα ακούσματα λοιπόν έρχεται η σημερινή εκπομπή να βοηθήσει. Τα ακούσματα είναι πολύ σοβαρά και παίζουν πολύ σπουδαίο ρόλο στο ’’κτίσιμο’’ του κάθε ψάλτη τόσο στη σωστή εκτέλεση των διαστημάτων των κλιμάκων, όσο και στην διαμόρφωση του ψαλτικού προσωπικού ύφους , για αυτό ΠΡΟΣΟΧΗ ΣΤΑ ΑΚΟΥΣΜΑΤΑ, όχι ότι και ότι, γιατί πίσω από την μάσκα του ψευτοευσεβισμού…(..και άλλων μασκών….όπως …του επιστημονισμού και της έρευνας εις βάθος…απορρίπτουν τα αυτονόητα…).. κρύβονται πολλές παγίδες, άλλες στημένες κατά λάθος και άλλες εκουσίως , που αλλοιώνουν την παράδοση μας, και επιφέρουν ανεπανόρθωτες ζημιές στο ύφος και το ήθος της μουσικής μας, καθώς και στην συνοχή και αλληλεγγύη του Ιεροψαλτικού κόσμου, που αυτό με την σειρά του αποτελεί μια νίκη των εχθρών της πίστεώς μας Ο έχων ώτα ακούει………
Στην σημερινή εκπομπή ακούγονται: Απολυτίκιο και θεοτοκίο του πλδ΄από τον Δημοσθενη Παικόπουλο Καθίσματα του αναστάσιμου όρθρου από τον π.Πανάρετο Φιλοθεϊτη Αναβαθμοί του ήχου από τον Χαρ.Ταλιαδώρο Αίνοι του πλδ΄από τον Αθανάσιο Καραμάνη Το η΄ εωθινό ’’ Τα της Μαρίας δάκρυα’’ από τον Κων.Πρίγγο. Το ια΄ εωθινό’’Φανερών εαυτόν…’’ από τον Χαρ.Ταλιαδώρο. Αργή δοξολογία του πλ΄δ Ιακώβου από τον Δημ.Νεραντζή. Και σύντομη δοξολογία από τον Χαρ.Ταλιαδώρο.
Όταν πριν από είκοσι και τρία περίπου χρόνια ξεκίνησα να μελετάω την πατρώα μας Β.Μ (Βυζαντινή Μουσική), είχα πάντα μια αρχή……ενώ προσπαθούσα να διαβάσω την παραλλαγή (…παρακαταλογή…για άλλους…)για να αποδώσω το μέλος είχα δίπλα μου ανοικτό το τετράδιο μου με τις θεωρητικές σημειώσεις που αφορούσαν τον ήχο που μελετούσα.
Ήχος πλδ΄εκ του νη
Για την ακρίβεια είχα την κλίμακα του ήχου με σημειωμένες τις μαρτυρίες, τους δεσπόζοντες φθόγγους, και φυσικά την βάση του ήχου που με βοηθούσαν για να καταλάβω τις καταλήξεις..(..ατελείς ,εντελείς και τελικές…).. τα απηχήματα του ειρμολογικού, καθώς και του στιχηραρικού μέλους ,και τέλος ποιοι φθόγγοι παίρνουν έλξεις και σε ποιες περιπτώσεις .
Αυτά τα πέντε πραγματάκια …(..κλίμακα, δεσπόζοντες, καταλήξεις, απηχήματα, έλξεις…)..είναι οι συνθήκες που χαρακτηρίζουν έναν ήχο.
Έτσι μπορούμε να παραθέσουμε στην αγάπη σας επιγραμματικά τα πέντε αυτά σημεία κάνοντας αρχή από τον Πλάγιο του Τετάρτου:
1-ανήκει στο διατονικό γένος με κλίμακα
Νη 12 πα 10 βου 8 γα 12 δι 12 κε 10 ζω 8 νη
2- Βάση ο νη και δεσπόζοντες φθόγγοι: νη, βου, δι,
3- Καταλήξεις ατελείς στον βου και στον δι, εντελείς και τελικές εις τον νη,
4-Απηχήματα….θα πρέπει να ακουστούν ΔΙΑ ΖΩΣΗΣ …
5-Έλξεις: Συνήθως οι δεσπόζοντες έλκουν, τραβούν, τους υπερβάσιμους είτε κατά το οξύ, είτε κατά το βαρύ ανάλογα με την πορεία του μέλους…εδώ έχουμε τον κάτω ζω προς τον νη, τον πα προς τον βου, τον γα προς τον δι φυσικά όταν το μέλος ενδιατρίβει,…(.. περιστρέφεται δηλαδή και ξοδεύει πάνω από μια χρονική αξία…).. στους νη,βου,δι
Ο επάνω ζω είναι εν υφέση όταν το μέλος φτάνει μέχρι αυτόν και ξαναγυρίζει, ή όταν το μέλος έρχεται από το οξύ, δηλαδή τον επάνω πα, επάνω νη, και πάει κατά το βαρύ.
Όταν δεσπόζει ο ζω τότε είναι φυσικός..(..δηλαδή στην φυσική του θέση στην κλίμακα.
Όταν γίνεται κίνηση Άγια κατά το οξύ τετράχορδο και πάλι πίσω δηλαδή:
Δ ι- κε – ζω – ΝΗ – ΠΑ – ΝΗ – ΖΩ – κε – δι
Τότε γίνεται το εξής :κατά το ανέβασμα ο κε έλκεται λίγο από τον ζω τον συναντάμε δηλαδή κατά τι υψωμένο τον κε και ο ζω φυσικός
Ενώ κατά την κατάβαση όπως ήδη είπαμε παραπάνω ο ζω χαμηλωμένος και ο κε στην φυσική του θέση
Αυτή η <<κίνηση>> Άγια εφαρμόζεται σε όλες τις κλίμακες που χρησιμοποιούν διατονικό γένος κατά το οξύ τετράχορδο.
Αυτά τα ολίγα για τον πλδ΄ εκ του νη.
Όμως ο πλδ΄ εργάζεται σε δύο συστήματα στο δια πασών …(περνά δια πασών των φθογγων σε όλο το εύρος της κλίμακας …… …αυτό που μόλις ασχοληθήκαμε…)..και στο κατά τριφωνία.
Ας πούμε και δυο λόγια για τη τριφωνία.
Φανταστείτε ότι παίρνομαι την κλίμακα όλη που έχει για βάση το νη και την μεταφέρουμε τρις φωνές κατά το οξύ στον γα..(..εξ ου και τριφωνία..)..
Εδώ έχουμε βάση τον γα με δεσπόζοντες φθόγγους τον δι και λιγότερο τον ζω..( ..γι αυτό και πολλοί.. πρακτικοί ιεροψάλτες, παρασύρονται και αντί να ψάλλουν πλδ΄ κατά 3φωνία, λένε βαρύ εναρμόνιο εκ του γα..)..
Πολλά μέλη ειρμολογικά κυρίως ψάλλονται σε αυτόν τον ήχο όπως ο μικρός Παρακλητικός κανόνας εις την Υπεραγία Θεοτόκο, το απολυτίκιο και τα καθίσματα του όρθρου…..και υπάρχουν και μελή όπου εναλλάσσονται και οι δύο ήχοι όπως στο Μέγα Παρακλητικό ,στις καταβασίες Σταυρόν Χαράξας ..κ.α…
Όσο για το ήθος του ήχου:
Ήχων σφραγίς, Τέταρτε συ των πλαγίων,
Ως εν σε αυτώ παν καλόν μέλος φέρων.
Ανευρύνεις συ τους κρότους των ασμάτων,
Ήχων κορωνίς, ως υπάρχων και τέλος.
Ως άκρον εν φθόγγοις τε και φονών στάσει,
Άκραν της φωνής δις σε καλώ, και τέλος.
Δηλαδή:
Συ ο τέταρτος μεταξύ των πλαγίων , είσαι το επισφράγισμα όλων των ήχων, διότι στις μελωδίες σου περιλαμβάνεις κάθε τι ωραίο.
Εσύ δίνεις έκταση και ευρύτητα στις ζωηρές φωνές των ασμάτων,και είσαι η κορωνίδα και το τέλος όλων των ήχων.Και επειδή κατέχεις τα άκρα όσο αφορά τους υψηλούς τόνους και όσο αφορά τις καταλήξεις, και την στάση της φωνής, γι αυτό σε ονομάζω άκρον της φωνής ( ως προς τα υψηλά και τα χαμηλά ) και τέλος των ήχων.
ΜΠΟΡΕΙΤΕ ΝΑ ΚΑΤΕΒΑΣΕΤΕ ΤΗΝ ΝΕΑ ΕΚΠΟΜΠΗ ΕΔΩ
..για τις επόμενες 30 ημέρες
Φίλες και φίλοι της εκπομπής….
Μια νέα εκπομπή έχει ετοιμαστεί στην αγάπη σας για να μας βοηθήσει στην περιπλάνησή μας στο θαυμαστό κόσμο της ευλογημένης μουσικής μας, να μας ταξιδέψει σε εποχές, που το μουσικό αισθητήριο των ανθρώπων ήταν ακόμη λεπτεπίλεπτο και δεν είχε παχυνθεί από τις βάρβαρες και εμπαθείς μουσικές του σήμερα…..
Η εκπομπή μας έχει θέμα τα μουσικά αναστάσιμα μέλη του πλαγίου του β΄ ήχου και πρωταγωνιστές είναι οι παρακάτω συνήθεις ύποπτοι …
- Απολυτίκιο και θεοτοκίο του πλβ΄ήχου απότον Δημοσθένη Παικόπουλου
-Αναστάσιμα καθίσματα του πλβ΄ από τον Δημ.Νερατζή
-Αναβαθμοί του ιδίου ήχου από τον πατέρα Πανάρετο Φιλοθείτη
-Πάσα πνοή , Αινείτε, και στιχηρά των αίνων από τον Αθ.Καραμάνη
-Εωθινό στ΄ (Η όντως ειρήνη…) από τον Δημ.Παικόπουλο.
-Εωθινό ι΄ (Μετά την εις άδου κάθοδον…) από Αθ.Καραμάνη.
-Σύντομη δοξολογία πλβ΄από Θρ.Στανίτσα.
-Αργή δοξολογία πλβ΄του Γεωρ.Βιολάκη από τον Αθ.Καραμανη.
