Ο ΙΕΡΟΨΑΛΤΗΣ ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ Η θέση του ψάλτου στη λατρεία

Ότι σχετίζεται με το έργο της Εκκλησίας, και ειδικά με την εντός του ναού θεία λατρεία, δεν μπορεί να υπαχθεί μεταξύ των συνηθισμένων επαγγελμάτων.

Έτσι και το έργο του ιεροψάλτη δεν είναι επάγγελμα (παρόλο που είναι δίκαιο να ζει κανείς από αυτό το έργο...) αλλά ιερό λειτούργημα, και έτσι θα πρέπει ο κάθε ιεροψάλτης να το αντιλαμβάνεται, και να το εκτελεί.

Ο σκοπός της ψαλμωδίας δεν είναι η ευχαρίστηση και η τέρψη των ακροατών -πιστών, (χωρίς αυτό να σημαίνει ότι θα πρέπει να υποφέρουν από κακοφωνίες...) αλλά η ζωηρή και από καρδίας έκφραση, η ανύψωση προς τον Θεό και επικοινωνία, έτσι ώστε να επέλθει η πνευματική πρόοδος και ενίσχυση των πιστών.

Σε αυτό τον σκοπό είναι ταμένος ο ιεροψάλτης, και φυσικό είναι να κατέχει εξαιρετική θέση μεταξύ των πιστών. Ενώ λοιπόν ο Ιερέας τελεί τα μυστήρια, και αναπέμπει ευχές και δεήσεις, ο Ιεροψάλτης παρίσταται ως βοηθός και συνεργάτης και συμμετέχει ενεργά στη τέλεση της θείας λατρείας.

Το ότι κατέχουν σημαντική θέση οι Ιεροψάλτες στο ναό, φαίνεται όχι μόνο από το έργο τους αλλά και από το γεγονός ότι αποτελούν ιδιαίτερη τάξη από τους πρώτους κιόλας αιώνες της Εκκλησίας. Ήδη από τον δ΄  αιώνα μ.Χ. ο άγιος Ιγνάτιος ο θεοφόρος θέσπισε τους χορούς των ψαλτών (δεξιό -αριστερό) και την αντιφωνική μελωδία. Αυτή λοιπόν η τάξη, (ψαλτών..) αναφέρεται σε Αρχαίες Λειτουργίες, σε κανόνες οικουμενικών συνόδων και θεωρούνται ως κατώτεροι κληρικοί μετά την χειροθεσία τους από Ιεράρχη με σχετική ευχή (...επί προχειρίσει ψάλτου..) από το Μέγα Ευχολόγιο.

Ο Ιεροψάλτης μέσα στην λατρεία αντιπροσωπεύει την ''φωνή του λαού'' διότι στην πρώτη Εκκλησία έψαλλε όλος ο λαός μαζί αλλά εν συνεχεία λόγω της αύξησης του εκκλησιάσματος καθώς και της πληθώρας των ύμνων, ανατέθηκε το έργο αυτό στους ιεροψάλτες.

Ο Ιερός Χρυσόστομος προτρέπει  σε μια ομιλία του που αναφέρεται στην προς Εφεσίους επιστολή...Μάθε να ψάλλεις για να δεις πόση ευχαρίστηση θα λάβεις, όπως  αυτοί που τραγουδούν σατανικά τραγούδια είναι γεμάτοι με ακάθαρτο πνεύμα, έτσι και αυτοί που ψάλλουν πληρούνται Πνεύματος Αγίου.

Πηγή: Σταχυολογήθηκαν από το βιβλίο του Δημ. Παναγιωτοπούλου  

''Θεωρία και πράξις της Βυζαντινής Εκκλησιαστικής Μουσικής''             

Λίγα θεωρητικά του βαρέως ήχου .

                                                                       ΒΑΡΥΣ

Ο έβδομος κατά σειρά ήχος είναι ο πλάγιος του τρίτου ή βαρύς. Εδώ να σημειώσουμε ότι ο βαρύς έχει ιδιάζουσα αρκτική μαρτυρία η οποία δεν έχει καμία σχέση με τον κύριό του τον τρίτο, όπως συμβαίνει στους υπόλοιπους πλάγιους ήχους.

Ο βαρύς αντιστοιχεί στον Υποφρύγιο τρόπο των αρχαίων, και ονομάσθηκε έτσι επειδή έχει την χαμηλότερη τονικά  βάση όλων των ήχων, δηλαδή τον Ζω. Επειδή όμως το χαμηλό της βάσεως περιορίζει το μέλος και δεν επιτρέπει την κατάβαση σε βαρύτερους τόνους, έγινε μετάθεση της βάσεως στον Γα, σε ορισμένα όμως μέλη διατηρήθηκε η βάση του Ζω.

Βάση:

 Ο βαρύς έχει τρείς βάσεις, τον Γα  ( βαρύς εναρμόνιος εκ του Γα …ο ήχος του αναστασιματαρίου…), τον Ζω τον φυσικό (8 μόρια κάτωθεν του ΝΗ) και τον Ζω εν υφέση (12 μόρια κάτωθεν του Νη)

Κλίμακα :

 Χρησιμοποιεί την εναρμόνια κλίμακα σε μέλη στιχηραρικά –ειρμολογικά και την διατονική σε μέλη κυρίως της παπαδικής. Εδώ να τονίσουμε πως το θέμα κλίμακα στον συγκεκριμένο ήχο και ειδικά για τα αργά μέλη δεν είναι τόσο απλό και δεν μπορεί να αναλυθεί σε μια γνωριμία και μόνο με τον ήχο, όπως αυτή εδώ που προσπαθούμε να πετύχουμε μέσα από αυτές τις σημειώσεις, θα πρέπει να αναλυθεί και να διδαχθεί ο ήχος στον μαθητή από έμπειρο δάσκαλο, με πλούσιες θεωρητικές γνώσεις και φυσικά εμπειρία.

Παρόλα αυτά θα προσπαθήσουμε επιγραμματικά να δώσουμε μια εικόνα για το τι συμβαίνει στον βαρύ.

Βαρύς εναρμόνιος εκ του Γα (αναστασιματαρίου).

Βάση είπαμε έχει τον Γα και κλίμακα αυτή του τρίτου ήχου,( Φα μείζονα της ευρωπαϊκής..)  διαφέρει στους δεσπόζοντες φθόγγους που είναι Γα, Δι, Ζω΄, καταλήξεις κάνει ατελείς στον Γα, Δι, Πα, εντελείς στον Γα, και ενίοτε στον Νη, και τελικές στον Γα. Χρησιμοποιεί την εναρμόνιο φθορά επί του Ζω κυρίως, τη συναντάμε και στον Γα και σπανιότερα στον Βου. 

Βαρύς εναρμόνιος εκ του Ζω.

Βάση έχει τον Ζω ύφεση,  και η κλίμακά του αποτελείται από δύο διαζευγμένα εναρμόνια τετράχορδα (12-12-6) από μείζονα τόνο Βου-Γα (12), δεσπόζει ο Ζω και ο Δι γίνονται ατελείς καταλήξεις εις τον Δι και το Νη εντελείς στον άνω Ζω΄ και τελικές στον Ζω, στον Βου και στον Ζω΄ δε τίθεται εναρμόνιος φθορά.     

Απλός Βαρύς (.. μαλακός..) διατονικός.

 

Η κλίμακά του αποτελείται από συννημένα τετράχορδα των 8-12-10 αρχόμενος εκ του κάτω Ζω (βάση) με προσλαμβανόμενο Κε-Ζω΄(12), δεσπόζουν ο Ζω-Πα-Γα ενώ έλκεται ο Κε από τον Ζω΄

Βαρύς τετράφωνος (διατονικός).

 

Βάση έχει τον Ζω και πορεία διαξευγμένων τετραχόρδων 8-12-10, με διαζευκτικό τον Βου-Γα (12) και τον Γα ελκόμενο ενίοτε από τον Δι, χαρακτηρίζεται και ως χαμηλός λέγετος.

Βαρύς επτάφωνος διατονικός.

Και πάλι με βάση τον κάτω Ζω και κλίμακα πανομοιότυπη με του τετραφώνου όσο αφορά το κομμάτι Ζω-Ζω΄  ενώ από τον Ζω΄ έως τον άνω Γα΄ χρησιμοποιεί το πεντάχορδο το απλού βαρέως (8-12-10-8). Δεσπόζοντες έχει τους: Ζω-Δι-Ζω΄ και έλξεις τον Γα προς τον Δι και τον Κε προς τον Ζω΄.

Βαρύς πεντάφωνος (πρωτόβαρυς).

Βάση έχει τον φυσικό Ζω.

 Κλίμακα  έως τον Δι αυτή του απλού βαρέως.

 Ενδιατρίβει  γύρω από τον Δι (5 φωνές κατά το οξύ από την βάση εξ ου και 5φωνος) και επειδή  χρησιμοποιεί γραμμές του πρώτου ειρμολογικού ονομάζεται και πρωτόβαρυς, διαφέρει δε στις τελικές καταλήξεις (καταλήγει στον Ζω).
Στο σημείο αυτό μπορούμε,ε να αναφέρουμε και τον γνωστό ως Πεστενγκιάρ :

...ως μέσος του πλαγίου του πρώτου διφώνου φθορικού (νάος ή σαμπά) .
Άλλη μία κλίμακα του βαρέως είναι αυτή με την οποία ψάλλουμε "Τον Δεσπότη..." που ξεκινά με την φθορά του δευτέρου :

Μπορούμε να πούμε και άλλα τινά για τον βαρύ διότι όποιος ήχος καταλήγει στον Ζω χαρακτηρίζεται ως βαρύς και φυσικά να πούμε πως τις παραπάνω κλίμακες δεν τις συναντάμε στα μέλη καθαρές όπως τις περιγράψαμε αλλά αναμεμιγμένες μεταξύ τους και θα πρέπει κάθε φορά για να εκτελούμε σωστά να βλέπουμε τις «συμφωνίες» που κάνει το μέλος (..πχ: τετράφωνος, πεντάφωνος, επτάφωνος, κ.τ.λ…) καθώς και ποιοι φθόγγοι δεσπόζουν , για μια άρτια εκτέλεση. 

Το ήθος του Βαρέως: ποικίλει και κλίνει περισσότερο προς το ησυχαστικό λόγω της μικρής έκτασης του εναρμονίου (…συνήθως μέχρι τον άνω Ζω΄), στον διατονικό δε, έχει ύφος παρεμφερές με του λεγέτου, δηλαδή πανηγυρικό και ευφρόσυνο.

Απήχημα...εδώ:

Οι ιαμβικοί στίχοι της Οκτωήχου μας λένε τα εξής:

«οπλιτικής φάλαγγος οικείον μέλος

Ο του βάρους συ κλήσιν ειλιφώς φέρεις

Ήχον τον απλούν, τον βάρους επώνυμον,

Ο τους λογισμούς εν βοαίς μισών φιλεί

Ανδρών δε άσμα δευτερότριτε βρέμεις.

Ων ποικίλος δε, τους απλούς έχεις φίλους».

Δηλαδή : Εσύ που φέρεις την ονομασία του βάρους , έχεις μέλη που θυμίζουν στρατιωτική φάλαγγα.

Τον απλό τούτο ήχο τον βαρύ επονομαζόμενο,  ιδιαιτέρως αγαπούν όσοι αποστρέφονται τις σκέψεις και τις έννοιες που εκφράζονται με φωνές και κραυγές .

Σοβαρό άσμα που αρμόζει σε άνδρες αποδίδεις με ζωηρότητα εσύ που είσαι ο δεύτερος ήχος του εναρμονίου γένους μετά τον τρίτο, αν και έχεις ποικιλία στα μέλη σου,  φίλοι σου είναι οι απλοί άνθρωποι που αγαπούν την απλότητα του μέλους.    

Ήχος πλάγιος του δευτέρου σκληρός χρωματικός

                                             Πλάγιος του Δευτέρου

Ο έκτος κατά την τάξη των ήχων είναι  ο πλάγιος του δευτέρου (πλβ΄), είναι πιθανότατα παρεμφερής προς τον Υπολύδιον τρόπο τον αρχαίων.Ανήκει  στο χρωματικό γένος όπως και ο κύριός του ο δεύτερος, αλλά λόγω των διαφορών τους κυρίως στα διαστήματα της κλίμακας, τους ξεχωρίζουμε σε μαλακό χρωματικό (…β΄ ήχος), και σκληρό χρωματικό( πλβ΄).

Βάση: Ο πλβ΄ στα  στιχηραρικά και παπαδικά μέλη έχει βάση τον Πα, ενώ στα ειρμολογικά έχει βάση τον Βου ή τον Δι .

Κλίμακα: Χρησιμοποιεί την σκληρή χρωματική κλίμακα των 6-20-4  μορίων διαζευγμένη με ένα  μείζονα Δι-Κε τόνο 12 μορίων στα παπαδικά και στιχηραρικά χρησιμοποιεί μικτή κλίμακα, δηλαδή, το βαρύ τετράχορδο (Πα έως Δι) χρωματικό, ενώ το οξύ (Δι-Πα΄) διατονικό και συνήθως με γραμμές Άγια (κυρίου τετάρτου). Το ειρμολογικό μέλος χρησιμοποιεί την κλίμακα του Β΄ήχου ( μαλακού χρώματος εκ του Βου ή Δι), διαφέροντας φυσικά στην πορεία του μέλους και στις καταλήξεις  από τον δεύτερο.

Ήχος πλβ΄σκληρός χρωματικός

Δεσπόζοντες φθόγγοι: Στα στιχηραρικά-παπαδικά δεσπόζουν οι Πα-Δι-Κε-Πα΄, ενώ στα ειρμολογικά ο Βου και Δι.

Καταλήξεις: και πάλι θα ξεχωρίσουμε τα στιχηραρικά- παπαδικά από τα ειρμολογικά , και θα πούμε πως στα μεν πρώτα γίνονται ατελείς καταλήξεις στους Δι,Κε, εντελείς και τελικές στον Πα και τελικές προς παύση στον Δι, ενώ στα ειρμολογικά ατελείς στον Δι , εντελείς και τελικές στον Βου,και τελικές προς παύση στους Δι,Βου.

Απηχήματα: Έχει για τα στιχηραρικά-παπαδικά το νεχεαννές όπου απηχεί όλο το βαρύ 4χορδο ξεκινώντας από την βάση και καταλήγοντας πάλι σε αυτή, ενώ για τον 4φωνο ειρμολογικό είναι το ίδιο μόνο που καταλήγει στον Κε..(… στη 4φωνία , από τον πλάγιο στον κύριο γιατί είπαμε πως τα ειρμολογικά ψάλλονται σε δεύτερο ήχο).

                

Έλξεις : Δεν μπορούμε να πούμε ότι υπάρχουν ιδιαίτερες έλξεις στον πλβ΄, η κλίμακά του είναι ήδη  στα όρια της με τα διαστήμα τα των 6-20-4—12—6 -20-4 , μια παρατήρηση μόνο , κατά την κατάβαση της κλίμακας το 6αρι,  Βου-Πα, μπορεί να γίνει 4αρι και να γίνει 6αρι το Δι-Γα…( εκ της προφορικής παραδόσεως).

Συστήματα: τα συστήματα που ακολουθεί ο πλ β΄ είναι το οκτάχορδο, γι αυτό και έχει μεγαλύτερη έκταση από τον κύριό του τον δεύτερο, όταν παραστεί ανάγκη αναβάσεως άνω του Πα΄, ή καταβάσεως κάτω του Πα (βάσης ) τότε χρησιμοποιεί και τον τροχό (5χορδο σύστημα).

Το ήθος του πλ β΄: Μιλώντας για το ήθος εννοούμε του στιχηραρικού  πλ β΄ διότι εφόσον ο ειρμολογικός ψάλλεται  κατά τον δεύτερο ήχο , θα έχει και το ανάλογο ήθος.

Έτσι μπορούμε να πούμε πως το ύφος του κλίνει προς το συσταλτικό, κατανυκτικό, παθητικό, και πένθιμο, ενώ ο Χρύσανθος σημειώνει εκτός από αυτά ότι ο ήχος αυτός αρμόζει σε άσματα, επικήδεια, αλλά και σε μελέτες υψηλές και θείες.

Οι  Ιαμβικοί στίχοι της παρακλητικής μας τον περιγράφουν:

«Έκτος μελωδός, αλλ΄ υπέρπρωτος πέλεις,

Ο δεύτερος συ των μελών δευτερεύων .

Τας ηδονάς συ διπλοσυνθέτους φέρεις ,

Του δευτέρου πως δευτερεύων δευτέρως,

Σε τον μελιχρόν, τον γλυκύν, τον τέττιγα,

Τον εν πλαγίοις δεύτερον τις ου φιλεί;»

Δηλαδή:

Έκτος μελωδός είσαι στην σειρά των ήχων. Με αξία περισσότερη και από πρώτος, μολονότι είσαι δεύτερος μεταξύ των πλαγίων, και έχεις δευτερεύοντα μέλη επειδή κατάγεσαι από τον δεύτερο.  Συ με τις πολλές και σύνθετες  και διπλές μελωδίες σου, διπλή προξενείς και την ευχαρίστηση, σε αυτούς που σε ακούνε ας έρχεσαι στη δεύτερη θέση κατά την τάξη από τον δεύτερο. Εσένα τον ευχάριστο σα το μέλι, τον γλυκό που η μελωδία του θυμίζει τον τέττιγα (τζίτζικα), τον δεύτερο μεταξύ των πλαγίων ποιος είναι δυνατόν να μην αγαπά;

Ακούστε τα απηχήματα …στο παρακάτω βίντεο.

  
Παραλλαγή και μέλος όλα σχεδόν τα αναστάσιμα....

   

Ας γνωρίσουμε τον Πλάγιο του Πρώτου

Μετά του κυρίους ήχους περνάμε στους πλαγίους .

Οι πλάγιοι ήχοι βρίσκονται τέσσερες φωνές κατά το βαρύ τετράχορδο από τη θέση που βρίσκονται οι κύριοί τους.

Πρώτος στη σειρά των πλαγίων ή παραγώγων ήχων βρίσκεται ο πλάγιος του πρώτου (πλα΄) ο οποίος πιθανότατα να αντιστοιχεί στον υποδώριο τρόπο των αρχαίων.
Βάση : Ο πλα΄ανήκει στο διατονικό γένος και ως εκ τούτου χρησιμοποιεί τις διατονικές φθορές, η βάση του όμως διαφέρει στα ειρμολογικά όπου είναι ο Κε με τα στιχηραρικά και παπαδικά που βάση είναι ο Πα.

Κλίμακα : Χρησιμοποιεί την διατονική κλίμακα εκ του Πα (10-8-12) διαζευγμένη με μείζονα τόνο (Δι-Κε=12).

Δεσπόζοντες φθόγγοι: Στα στιχηραρικά και τα παπαδικά είναι ο Πα, Δι, Κε,ενώ στα ειρμολογικά είναι ο Κε, Νη.

Έλξεις : Ο πλα΄ αγαπά να δείχνει τον Ζω σε ύφεση, και δεν είναι λίγες οι

φορές που θα συναντήσουμε την εναρμόνιο φθορά επί του Ζω…σε αυτή την περίπτωση βέβαια προκύπτει μικτή κλίμακα (…αποτελούμενη δηλαδή από  δύο ή και περισσότερες κλίμακες και όχι αμιγώς την δική της..) Καταλήξεις : Στα στιχηραρικά μέλη γίνονται ατελείς στους Δι, Κε, εντελείς στον Πα, και τελικές στους Δι και Πα. Στα ειρμολογικά γίνονται ατελείς στον Νη, εντελείς και τελικές στον Κε. Στα παπαδικά δε, γίνονται ατελείς στους Δι, Κε, εντελείς στους Δι, Πα, και τελικές εις τον Πα. Οι οριστικές καταλήξεις ή οι καταλήξεις προς παύση γίνονται πάντα στην Βάση του ήχου, δηλαδή στον Πα.

Συστήματα : Ο πλα΄ ακολουθεί το οκτάχορδο σύστημα (διαπασών) συχνά όμως ιδίως στα ειρμολογικά μεταβαίνει και αυτό όπως και ο κύριός του, ο πρώτος κατά τροχό, όταν επί του Κε τίθεται  η διατονική φθορά του  Πα οπότε τα διαστήματα γίνονται  κατά το οξύ  αντί κε-ζω-νη΄-πα΄(10-8-12-10), σε πα-βου-γα-δι-κε (10-8-12-12).
ιδού τρεις από τις βασικές κλίμακες του πλαγίου του πρώτου.

Το ήθος του πλα΄: ποικίλλει ανάλογα με τα μέλη, άλλοτε έχει χαρακτήρα πανηγυρικό και χαρμόσυνο, και άλλοτε παθητικό και θρηνώδη, ο Χρύσανθος από την Μάδυτο μας λέει: το ήθος του πλα΄ για τα στιχηραρικά και τα παπαδικά κλίνει προς το…. φιλοίκτιρμων και θρηνώδες ενώ για τα ειρμολογικά με σύντομη χρονική αγωγή, στο διεγερτικό και χορευτικό….

Οι Ιαμβικοί στίχοι της Οκτωήχου:

Θρηνωδός ει συ και φιλοικτίρμων άγαν,

Αλλ΄ εις τα πολλά και χορεύεις ευρύθμως.

Ο μουσικό νους, όν εγνώρισε τέχνη,

Τις ή παρεκκλίνουσα κλίσις  πλαγίων;

Πέμπτον σε τάξις, αλλά πρώτον του μόνου,

Έχει σε και λέγει σε, πρώτε των πλαγίων.

Δηλαδή:

Πολλά σου μέλη είναι θρηνώδει ή εκφράζουν αισθήματα συμπαθείας, ενώ άλλα είναι πανηγυρικά , και σου θυμίζουν χορό ρυθμικό.

Όποιος έχει μουσική αντίληψη και γνωρίζει την τέχνη της μουσικής αυτός μπορεί να καταλάβει και να πει την αξία τούτου του ήχου, ο οποίος παρεκκλίνει του Α΄ήχου και είναι ο πλάγιός του.

Είσαι ο πέμπτος κατά σειρά ήχος στην τάξη σε έχει όμως και σε ονομάζει πρώτο μεταξύ των πλαγίων, επειδή κατάγεσαι  από τον Α΄ και μοναδικό μεταξύ όλων των ήχων. 

Απήχημα: Για απήχημα έχουμε τη φράση ανέανές ήτοι Πα-Γα-Βου-Παα.

Αλλά καλύτερα ζωντανά στο παρακάτω.

    
Παρακάτω παραλλαγή και μέλος από τα αναστάσιμα του ηχου...

   

                                          

                                                 

                                                             

Τέταρτος ήχος θεωρητικά στοιχεία .

Την σειρά των κυρίων ήχων κλείνει ο Τέταρτος που κατά την

παράδοση είναι ο υπό των αρχαίων ονομαζόμενος Μιξολύδιος .

Τον τρόπο αυτό λέγεται ότι τον βρήκε η Σαπφώ και ονομάστηκε έτσι λόγω της μεγάλης συγγένειας που έχει ιδιαίτερα στα ειρμολογικά μέλη, με τον Λύδιο (δεύτερο ήχο), ωστόσο ο Γαβριήλ ιερομόναχος (14^ος -15^ος αιώνας), τον ονομάζει αυτόν τον ήχο Μιλήτιον, επειδή ακουγόταν ποιο πολύ στην Μίλητο, και τον πλάγιό του Υπομιλήτιο, ανήκει δε στο διατονικό γένος .

Βάση: Ο κύριος τέταρτος της Παπαδικής έχει βάση τον Δι (άγια), οτέταρτος στιχηραρικός έχει βάση τον Πα, αλλά καταλήγουν τα μέλη του στον Βου (τεταρτόπρωτος), και ο ειρμολογικός έχει βάση τον Βου στην μεσότητα του ήχου (μέσος λέγετος).Κλίμακα: Χρησιμοποιεί την διατονική κλίμακα ανάλογα με την βάση άλλες φορές με συνημμένα τετράχορδα (...των 12-10-8) όπως στην περίπτωση του άγια, ή με διαζευγμένα τετράχορδα  (...των 10-8-12 στη περίπτωση του στιχηραρικού εκ του Πα, και ...8-12-10 στην περίπτωση του λεγέτου εκ του Βου), από μείζονα τόνο 12 μορίων.

Δεσπόζοντες Φθόγγοι: Για τον λέγετο είναι Βου-Δι-Ζω,

Για τον στιχηραρικό είναι Πα-Βου-Δι και για τον Άγια εκ του Δι είναι Δι-Βου-Ζω.





Καταλήξεις: Στα ειρμολογικά γίνονται ατελείς καταλήξεις στους Πα-Βου-Δι εντελείς και τελικές στον Βου. Στα στιχηραρικά ατελείς στον Δι-Βου, εντελείς στον Πα, και τελικές στον Βου.

Τα παπαδικά μέλη καταλήγουν ατελώς στους Πα και Ζω, εντελώς και τελικά στον Δι.

 Έλξεις: Στα ειρμολογικά μέλη ο Πα (δίεση) έλκεται από τον Βου, και ο Κε (ύφεση) έλκεται από τον Δι, εξ ου και η ομοιότητα του με τον δεύτερο ήχο, σε σημείο να χαρακτηρίζεται ως ήχος δεύτερος διατονικός (με διαφορετική πορεία του μέλους και φυσικά στις καταλήξεις).

Στα στιχηραρικά λαμβάνεται συχνά ο Ζω με ύφεση, και ο Γα με δίεση (όταν δεσπόζει ο Δι), ενώ στον Άγια πολλές φορές όταν το μέλος ενδιατρίβει στο  οξύ(Δι έως ανω Πα)  κατά την ανάβαση έχουμε Κε οξυμένο(δίεση) –Ζω φυσικό ενώ κατά την κατάβαση, Ζω εν υφέση και Κε φυσικό.

Σύστηματα: ακολουθεί το οχτάχορδο ή διαπασών (…των φθόγγων..), και η έκτασή του μπορεί να είναι από τον Βαρύ Δι έως και τον άνω Γα΄.

Ειδική περίπτωση αποτελεί ο πρόλογος «Κατεπλάγη Ιωσήφ», και όλα τα τροπάρια που προσομοιάζουν σε αυτό το κάθισμα.

Φέρει κανονικά την μαρτυρία των τετάρτων κυρίων ήχων εκ του Δι, μόνο που ευθύς εξ αρχής τίθεται φθορά του πλαγίου του Δευτέρου στον Δι, οπότε το τροπάριο ψάλλεται, με την χρωματική κλίμακα του πλβ΄και καταλήγει στον Δι.



Η ονομασία αυτού του ήχου είναι Τέταρτος Χρωματικός νενανώ, το γνωστό παλατινό μέλος (…επειδή στο παλάτι …οι αυτοκράτορες αγαπούσαν το ηχόχρωμα αυτού του ήχου και αρέσκονταν να το απολαμβάνουν από τους μαΐστορες  πρωτοψάλτες…).
Παρακάτω παραθέτουμε τις κλίμακες που μόλις περιγράψαμε:

Το ήθος του τετάρτου ήχου: Το ήθος του ήχου διαφέρει, στα ειρμολογικά, στα στιχηραρικά και στα παπαδικά.

Στα ειρμολογικά έχει χαρακτήρα πανηγυρικό ευφρόσυνο και τερπνό, στα στιχηραρικά, το ήθος του είναι ησυχαστικό, σεμνό και απλό, ενώ στα παπαδικά, σοβαρό, μεγαλοπρεπές και κατανυκτικό.

Ο Χρύσανθος στο μέγα θεωρητικό του αναφέρει :..το ήθος του τετάρτου ήχου σώζει χαρακτήρα πανηγυρικό και χορευτικό.

Όταν έχει βάση τον Δι, σώζει το αξιωματικό και μεγαλοπρεπές, όταν έχει τον Βου, το παθητικό και ηδονικό, όταν δε έχει βάση τον Πα, το ταπεινό και διαπεραστικό της καρδίας στην παρακίνηση των ψυχικών δυνάμεων.

 Οι Ιαμβικοί στίχοι της Ωκταήχου λένε τα παρακάτω:

«πανηγυριστής και χορευτής ων φέρεις

Τέταρτον εύχος μουσικωτάτη  κρίσει.

Συ τους χορευτάς δεξιούμενους πλάττεις,

Φωνάς βραβεύεις, και κροτών εν κυμβάλοις.

Σε τον τέταρτον ήχον ως εφωνίας πλήρη,

Χορευτών ευλογούσι τα στίφη.»

Δηλαδή :Συ ο Τέταρτος ήχος που έχεις ύφος πανηγυρικό και χορευτικό, διεκδικείς όμοιο καύχημα, τέταρτο κατά σειρά, συμφώνως με εκτίμηση και κρίση μουσικωτάτη. Εσύ παραλαμβάνεις τους χορευτές και τους συνοδεύεις με ζωηρούς ήχους οργάνων, τους μορφώνεις και τους διαπλάθεις με την μουσική σου, και χαρίζεις βραβεία στις φωνές που ψάλλουν τις μελωδίες σου. Επειδή  Τέταρτε ήχε είσαι πλούσιος σε μελωδικές γραμμές σε επαινούν και εγκωμιάζουν τα πλήθη των χορευτών.
 Παρακάτω παραλλαγή και μέλος...από τα περισσότερα αναστάσιμα του τετάρτου ήχου.

Απηχήματα…των τετάρτων ήχων μπορείτε να ακούσετε στο παρακάτω βίντεο.

Ο Τρίτος ήχος

Εναρμόνιο Γένος  

Ο τρίτος κατά την τάξη  ήχος θεωρείται ότι είναι αυτός με τον Φρύγιο τρόπον των αρχαίων, (…μουσικός τρόπος που καταγόταν από την Φρυγία και τον μετέφερε στην Ελλάδα καθώς λέγεται ο Μαρσύας…), ωστόσο υπάρχουν βάσιμες αμφιβολίες περί του εάν σήμερα έχουμε πράγματι εναρμόνιο γένος, όπως η αρχαία Ελληνική μουσική.

Εν τούτοις χαρακτηρίζεται ως εναρμόνιο γένος εκ της παραδόσεως και εκτός από τον τρίτο ήχο συμπεριλαμβάνει και τον βαρύ.

 Βάση: Η βάση αυτού του ήχου είναι ο φθόγγος Γα για τα ειρμολογικά και στχηραρικά, για δε τα παπαδικά ο Γα λαμβάνει την διατονική φθορά του Νη οπότε η βάση μετατίθεται στον Νη.

Κλίμακα: Η κλίμακα του τρίτου ήχου όταν οδεύει κατά το εναρμόνιον τρόπον είναι πολύ κοντά στις δυτικές συγκερασμένες κλίμακες ματζόρε διότι απαιτεί ανάβαση από της βάσης,  τόνων : μείζονα-μείζονα-ημίτονο (12-12-6). Στον φθόγγο Ζω τίθεται η εναρμόνιος φθορά δηλαδή Κε-Ζω=6 μόρια, μετά Ζω-Νη διαζευκτικός (12 μόρια) και εν συνεχεία το Νη-Πα-Βου-Γα=12-12-6.

Δεσπόζοντες φθόγγοι: Για τα ειρμολογικά και στιχηραρικά είναι οι Γα, Κε ,Πα, ενώ για τα παπαδικά αφού μετατίθεται η βάση στον Νη του πλαγίου τετάρτου είναι: ο Γα(..ως Νη), Κε(..ως Βου), Ζω(..ως Γα),  και ο Νη(..ως Δι).

Καταλήξεις: Ο τρίτος ήχος κάνει στα ειρμολογικά και στα στιχηραρικά ατελείς καταλήξεις στους φθόγγους Γα-Κε, ενίοτε και στο Νη, εντελείς στους Πα-Κε, και τελικές στον Γα.

Απήχημα του ήχου  είναι το νaνα (..Νη-Γα,Γα..) που μπορείτε να ακούσετε ζωντανά στο παρακάτω βίντεο.

 Έλξεις: Έχουμε τον Βου προς τον Γα, τον Δι προς τον Κε και τον Κε προς τον Ζω για να επιτευχτεί το εναρμόνιο διάστημα των 4ρων μορίων, όταν ο Ζω έχει την εναρμόνια φθορά.   

Συστήματα: Εκτός από το διαπασών σύστημα ο τρίτος ήχος οδεύει και κατά τριφωνία (κυρίως στην παπαδική)  με συνημμένα τετράχορδα των 12-12-6, μορίων, και στην περίπτωση αυτή τίθεται εναρμόνια φθορά και στον Γα και στον άνω Βου εκτός από τον Ζω.

Η συνήθης έκταση των μελών του Γ΄ ήχου είναι από τον Νη έως τον άνω Πα΄

 Το ήθος του ήχου: το ήθος του τρίτου ήχου είναι διασταλτικό, ανδρικό, πολεμικό, ο Χρύσανθος δε στο μέγα θεωρητικό του σημειώνει ότι :….ο υπό των αρχαίων Φρύγιος, σώζει χαρακτήρα σκληρό, ένθερμο, αλαζονικό, και φρικώδες γι αυτό λέγει ο Αθήναιος, ότι δια του Φρυγίου τρόπου ηχούν οι σάλπιγγες και τα πολεμικά όργανα.

Οι Ιαμβικοί στίχοι της παρακλητικής χαρακτηρίζουν τον Γ΄ήχο ως εξής :

«Ει και τρίτος ει, πλην προς ανδρικούς πόνους σύνεγγυς ει πως του προάρχοντος, Τρίτε.

Άκομψος , απλούς, ανδρικός, πάνυ, Τρίτε, πέφηνας όντως και σε τιμώμεν, Τρίτε.

Πλήθους κατάρχων ισαρίθμου σοι, Τρίτε, πλήθη προσήκεις προσφυώς ηρμοσμένω.»

Δηλαδή:

Αν και είσαι τρίτος κατά την τάξη, εν τούτοι Τρίτε ευρίσκεσαι κάπως πλησίον προς τον Πρώτο, για να εκφράζεις τα ανδρικά κατορθώματα. Δεν έχεις κομψότητα, Τρίτε, αλλά είσαι πράγματι απλός στο μέλος και πολύ ανδροπρεπείς, και γι αυτό σε εκτιμούμε. Από σε Τρίτε αρχίζει πλήθος μελών σε τόσα είδη όσα δείχνει ο αριθμό σου (… εννοεί τα τρία είδη του μέλους εκ του Γα: Τρίτος, Βαρύς , και Πλ δ΄εκ τουΓα…) αρμόζεις δε σε πλήθος στρατού πρεπόντως οργανομένου.         

Ακολουθοὐν βασικά μελη του τρίτου ήχου απο το Αναστασιματάριο του Ιωάννου σε παραλλαγή και μέλος απο τον πατέρα Πανάρετο ....φυσικά: 

    

Περί του ήχου πλαγίου του τετάρτου

Όταν πριν από είκοσι και τρία περίπου χρόνια ξεκίνησα να μελετάω την πατρώα μας Β.Μ (Βυζαντινή Μουσική), είχα πάντα μια αρχή……ενώ προσπαθούσα να  διαβάσω την παραλλαγή (…παρακαταλογή…για άλλους…)για να αποδώσω το μέλος  είχα δίπλα μου ανοικτό το τετράδιο μου με τις θεωρητικές σημειώσεις που αφορούσαν τον ήχο που μελετούσα.

Ήχος πλδ΄εκ του νη

Για την ακρίβεια είχα την κλίμακα του ήχου με  σημειωμένες τις μαρτυρίες, τους δεσπόζοντες φθόγγους, και φυσικά την βάση του ήχου που με βοηθούσαν για να καταλάβω τις καταλήξεις..(..ατελείς ,εντελείς και τελικές…)..  τα απηχήματα του ειρμολογικού, καθώς και του στιχηραρικού μέλους ,και τέλος ποιοι φθόγγοι παίρνουν έλξεις και σε ποιες περιπτώσεις .
Αυτά τα πέντε πραγματάκια …(..κλίμακα, δεσπόζοντες, καταλήξεις, απηχήματα, έλξεις…)..είναι οι συνθήκες που χαρακτηρίζουν έναν ήχο.

Έτσι μπορούμε να παραθέσουμε στην αγάπη σας επιγραμματικά τα πέντε αυτά σημεία κάνοντας αρχή από τον Πλάγιο του Τετάρτου:

1-ανήκει στο διατονικό γένος με κλίμακα     
             Νη  12  πα 10  βου  8  γα 12    δι 12   κε 10  ζω 8  νη   
2- Βάση ο νη και δεσπόζοντες φθόγγοι: νη, βου, δι,
3- Καταλήξεις ατελείς στον βου και στον δι,  εντελείς και τελικές εις τον νη,
4-Απηχήματα….θα πρέπει να ακουστούν ΔΙΑ ΖΩΣΗΣ …

5-Έλξεις: Συνήθως οι δεσπόζοντες έλκουν, τραβούν, τους υπερβάσιμους είτε κατά το οξύ, είτε κατά το βαρύ ανάλογα με την πορεία του μέλους…εδώ έχουμε τον κάτω ζω προς τον νη, τον πα προς τον βου, τον γα προς τον δι φυσικά όταν το μέλος ενδιατρίβει,…(.. περιστρέφεται δηλαδή και ξοδεύει πάνω από μια χρονική αξία…).. στους νη,βου,δι  
Ο επάνω ζω είναι εν υφέση όταν το μέλος φτάνει μέχρι αυτόν και ξαναγυρίζει, ή όταν το μέλος έρχεται από το οξύ, δηλαδή τον  επάνω πα, επάνω νη, και πάει κατά το βαρύ.   
Όταν δεσπόζει ο ζω τότε είναι φυσικός..(..δηλαδή στην φυσική του θέση στην κλίμακα.
Όταν γίνεται κίνηση Άγια κατά το οξύ τετράχορδο και πάλι πίσω δηλαδή:
Δ ι- κε – ζω – ΝΗ – ΠΑ – ΝΗ – ΖΩ – κε – δι                                        
Τότε γίνεται το εξής :κατά το ανέβασμα ο κε έλκεται λίγο από τον ζω τον συναντάμε δηλαδή κατά τι υψωμένο τον κε και ο ζω φυσικός     
Ενώ κατά την κατάβαση όπως ήδη είπαμε παραπάνω ο ζω χαμηλωμένος και ο κε στην φυσική του θέση
Αυτή  η <<κίνηση>> Άγια εφαρμόζεται σε όλες τις κλίμακες που χρησιμοποιούν διατονικό γένος κατά το οξύ τετράχορδο.

Αυτά τα ολίγα για τον πλδ΄ εκ του νη.

Όμως ο πλδ΄ εργάζεται σε δύο συστήματα στο δια πασών …(περνά δια πασών των φθογγων σε όλο το εύρος της κλίμακας ……  …αυτό που μόλις ασχοληθήκαμε…)..και στο κατά τριφωνία.
Ας πούμε και δυο λόγια για τη τριφωνία.
Φανταστείτε ότι παίρνομαι την κλίμακα όλη που έχει για βάση  το νη και την μεταφέρουμε τρις φωνές κατά το οξύ στον γα..(..εξ ου και τριφωνία..)..

Εδώ έχουμε βάση τον γα με δεσπόζοντες φθόγγους τον δι και λιγότερο τον ζω..( ..γι αυτό και πολλοί.. πρακτικοί ιεροψάλτες,  παρασύρονται  και αντί να ψάλλουν πλδ΄ κατά 3φωνία, λένε βαρύ εναρμόνιο εκ του γα..)..
Πολλά μέλη ειρμολογικά κυρίως ψάλλονται σε αυτόν τον ήχο  όπως ο μικρός Παρακλητικός κανόνας εις την Υπεραγία Θεοτόκο, το απολυτίκιο και τα καθίσματα του όρθρου…..και υπάρχουν και μελή όπου εναλλάσσονται  και οι δύο ήχοι όπως στο Μέγα Παρακλητικό ,στις καταβασίες Σταυρόν Χαράξας ..κ.α…              
 
           Όσο για το ήθος του ήχου:

Ήχων σφραγίς, Τέταρτε συ των πλαγίων,
Ως εν σε αυτώ παν καλόν μέλος φέρων.
Ανευρύνεις συ τους κρότους των ασμάτων,
Ήχων κορωνίς, ως υπάρχων και τέλος.
Ως άκρον εν φθόγγοις τε και φονών στάσει,
Άκραν της φωνής δις σε καλώ, και τέλος.

Δηλαδή:
Συ ο τέταρτος μεταξύ των πλαγίων , είσαι το επισφράγισμα όλων των ήχων, διότι στις μελωδίες σου περιλαμβάνεις κάθε τι ωραίο.
Εσύ δίνεις έκταση και ευρύτητα στις ζωηρές φωνές των ασμάτων,και είσαι η κορωνίδα και το τέλος όλων των ήχων.Και επειδή κατέχεις τα άκρα όσο αφορά τους υψηλούς τόνους και όσο αφορά τις καταλήξεις, και την στάση της φωνής, γι αυτό σε ονομάζω άκρον  της φωνής ( ως προς τα υψηλά και τα χαμηλά ) και τέλος των ήχων.